ارائه کننده: رضا زارعی
استاد راهنما: دکتر عبدالواحد خالدی درویشان
استاد مشاور: دکتر محمدرضا زارع زغالچالی، دکتر وحید موسوی
استاد ناظر خارجی: دکتر علی طالبی، دکتر محسن حسین علیزاده
نماینده تحصیلات تکمیلی: دکتر مهدی وفاخواه
تاریخ: 1403/12/11 
ساعت: 13
مکان: سالن اصلی کاخ

چکیده:
با توجه به نیاز روزافزون به غذا و انرژی وابستگی جوامع به منابع خاک و آب بیش‌تر از گذشته احساس می‌شود و فرسایش خاک از جمله تهدیدهای اصلی برای امنیت غذای نسل‌های آینده بشر است. یکی از موارد مهمی که به ویژه در دهه‌های اخیر مورد توجه پژوهش‌گران قرار گرفته است، بازتوزیع خاک بوده که باعث کاهش عمق و توان تولید خاک در مناطق فرسایشی می‌شود. در این میان سنجه‌های توپوگرافی از جمله عواملی هستند که نقش مهمی را نه تنها در فرسایش خاک، بلکه در بازتوزیع رسوب در حوزه آبخیز ایفا می‌کنند. در این راستا، پژوهش حاضر با هدف بررسی ارتباط سنجه‌های توپوگرافی با اجزای بودجه رسوب در زیرآبخیز شاهد حوزه آبخیز معرف-زوجی خامسان و با استفاده از روش سزیم-137 انجام شد. برای این منظور 31 نقطه در یک شبکه 200 متری و همچنین 48 نقطه روی شش ترانسکت برای نمونه‌برداری خاک تعیین شد. سپس نقشه فرسایش و بازتوزیع خاک با رهیافت واحد ‌کاری در زیرآبخیز مورد بررسی تهیه شد. سنجه‌های توپوگرافی شامل زاویه شیب، جهت شیب، طول شیب، عامل توپوگرافی، انحنای نیم‌رخ، انحنای مقطع، انحنای عمومی، تجمع جریان، شاخص قدرت جریان و شاخص رطوبت توپوگرافی با استفاده از مدل رقومی ارتفاع با دقت مکانی یک متر استخراج شد. سپس مؤلفه‌های بودجه رسوب شامل فرسایش کل، رسوب‌گذاری کل، فرسایش خالص و نسبت تحویل رسوب برای تعداد 14 دامنه در زیرآبخیز محاسبه شد. در نهایت همبستگی بین فرسایش/بازتوزیع خاک با سنجه‌های توپوگرافی در هر دو مقیاس دامنه و پیکسل بررسی شد. نتایج نشان داد که کاربری/پوشش اراضی عامل غالب اثرگذار بر میزان فرسایش و رسوب‌گذاری زیرآبخیز در دراز مدت (60 تا 70 سال) بوده است. با توجه به نتایج بدست آمده از مقدار متوسط 87/526 تن در سال فرسایش اتفاق افتاده در زیرآبخیز مورد مطالعه، تنها 26/20 تن در سال در داخل زیرآبخیز بازتوزیع شده و 61/506 تن در سال به خروجی زیرآبخیز رسیده است. همچنین فرسایش خالص نیز 96/4 تن در هکتار در سال بدست آمد. نتایج حاکی از آن است که میزان فرسایش و رسوب به طور محسوسی تحت تأثیر کاهش زاویه شیب و تغییر کاربری از مرتع به کشاورزی در قسمت پایین‌دست دامنه‌ها قرار گرفته است. همچنین در مقیاس پیکسل، عامل توپوگرافی و زاویه شیب به ترتیب همبستگی منفی 57/0 و 60/0 (01/0p<) و شاخص قدرت جریان نیز همبستگی منفی 39/0 (05/0p<) با میزان فرسایش/رسوب‌گذاری داشتند. در مقیاس دامنه، با کاهش زاویه شیب به سمت پایین‌دست، شدت فرسایش به دلیل تغییر کاربری اراضی از مرتع به کشاورزی دیم افزایش یافت. بنابراین، تغییر کاربری از مرتع به کشاورزی در شیب‌های پایین‌تر، فرسایش خاک را تشدید و بر نیاز به شیوه‌های مدیریت هدفمند زمین تأکید می‌کند.